Jeszcze w latach 20. XX wieku najlepsze zegary elektryczne na świecie myliły się o kilka sekund na tydzień. Dziś przeciętny zegar na ścianie myli się o tyle w ciągu kilku miesięcy – i nikt już nawet nie zastanawia się, dlaczego tak dobrze działa. Ta zmiana nie wydarzyła się przez przypadek ani od razu. Zajęła ludzkości kilkaset lat, kilku upartych naukowców i jedną firmę, która postawiła wszystko na jedną technologię.
Wahadło, które policzyło czas na nowo
Punktem zwrotnym było odkrycie, że wahadło o określonej długości zawsze wykonuje pełne wahnięcie w tym samym czasie – niezależnie od tego, jak szeroko się rozkołysze. Obserwacje w tym kierunku prowadził już Galileusz, ale to holenderski fizyk Christiaan Huygens w 1656 roku zbudował pierwszy działający zegar wahadłowy. Efekt był rewolucyjny: najlepsze zegary mechaniczne sprzed wahadła myliły się o kilkanaście minut dziennie, zegar Huygensa – o kilkanaście sekund. Wahadło pozostało najdokładniejszą technologią pomiaru czasu na świecie na ponad 250 lat, aż do czasów quarzu.
Zegar jako zimowa fucha rolników z Schwarzwaldu
Mało kto wie, że zegar z kukułką – jeden z najbardziej rozpoznawalnych drewnianych zegarów ściennych w historii – nie powstał w pracowni zegarmistrza z wielkiego miasta, tylko na wsi. Tradycja łączy jego powstanie z Franzem Antonem Kettererem z wioski Schönwald w Czarnym Lesie, który w 1737 roku zainspirował się miechami kościelnych organów i wbudował mechanizm imitujący głos kukułki w drewnianą obudowę. To nie był odosobniony przypadek rzemieślniczego geniuszu – pod koniec XVIII wieku rolnicy z regionu Schwarzwaldu masowo budowali zegary z lokalnego drewna w zimowych miesiącach, kiedy praca w polu stawała, żeby dorobić do budżetu domowego. Drewniany zegar ścienny od początku był więc nie tylko przedmiotem użytkowym, ale produktem rzemiosła domowego, robionym w wolnym czasie, ręcznie, sztuka po sztuce.
Kryształ kwarcu zamiast metalowego wahadła
Kolejny skok nastąpił nie w warsztacie zegarmistrzowskim, a w laboratorium telekomunikacyjnym. W 1927 roku Warren Marrison i J.W. Horton z Bell Labs, pracując nad stabilizacją częstotliwości radiowej, zbudowali pierwszy zegar oparty na drgającym krysztale kwarcu. Efekt poboczny ich pracy był zaskakujący: zegar kwarcowy mylił się o jedną sekundę na dekadę – był dziesięciokrotnie dokładniejszy od najlepszych wcześniejszych konstrukcji. Do lat 40. XX wieku światowe laboratoria czasu masowo przechodziły z mechaniki na kwarc.
Do codziennego użytku technologia trafiła dekady później. 25 grudnia 1969 roku japońska firma Seiko wprowadziła do sprzedaży Astron – pierwszy na świecie komercyjny zegarek kwarcowy. Dokładność skoczyła z kilku sekund na dobę do kilku sekund w skali roku, czyli około stokrotnie względem typowego mechanizmu mechanicznego tamtych lat. Seiko udostępniło swoje patenty, a system, który opracowali, stał się standardem używanym do dziś w zdecydowanej większości zegarów kwarcowych na świecie – również tych wisiących na ścianach w salonach.
Co z tego wynika dla zegara nad Twoim stołem
Ta historia tłumaczy coś, co łatwo przeoczyć, patrząc na współczesny zegar ścienny: to, że w ogóle nie trzeba go nakręcać, regulować ani bać się, że spóźni się o pół godziny po tygodniu, jest efektem technologii, która dojrzewała od XVII wieku i ostatecznie trafiła pod strzechy dzięki przełomowi z lat 1927–1969. Dzisiejszy, prosty mechanizm kwarcowy w drewnianej obudowie jest w praktyce dokładniejszy niż jakikolwiek zegar wahadłowy, który mógłby sobie pozwolić XVIII-wieczny rolnik z Schwarzwaldu budujący zegary zimą na sprzedaż.
- Zegar wahadłowy (Huygens, 1656) – dokładność liczona w sekundach dziennie, rewolucja na swój czas
- Zegar z kukułką (Schwarzwald, od 1737) – drewniane rzemiosło domowe, nie fabryka
- Zegar kwarcowy (Marrison/Horton, 1927; komercyjnie od 1969) – dokładność liczona w sekundach rocznie
Ja swoje zegary wciąż robię tak, jak robiono je od pokoleń w Schwarzwaldzie – ręcznie, z drewna, jeden egzemplarz na raz, tylko mechanizm mam już ten nowoczesny, kwarcowy. Jeśli interesuje Cię, jak wygląda to połączenie drewna, bejcy i mchu chrobotka w praktyce, zobacz aktualne modele w sklepie albo napisz przez kontakt.